จวบจันทร์แจ่มฟ้านภาผ่อง (ปกอ่อน)

จวบจันทร์แจ่มฟ้านภาผ่อง (ปกอ่อน) ผู้เขียน ธนาวิ โชติประดิษฐ คำนำสำนักพิมพ์ เมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2529 คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ ได้น้อมเกล้าฯ ถวายพระราชสมัญญา “อัครศิลปิน” (แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีศิลปะอันเลอเลิศ” หรือ “ผู้เป็นใหญ่ในศิลปิน”) แด่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในหลวงรัชกาลที่ 9 ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต เนื่องจากพระองค์ทรงเป็นเลิศในศิลปะทั้งมวล ทรงได้รับการยกย่องทั้งจากพสกนิกรและศิลปินทั่วโลกในพระปรีชาสามารถอย่างหาที่เปรียบมิได้ ทรงเป็นเอตทัคคะในศิลปะหลายสาขา อาทิเช่น ด้านจิตรกรรม มีภาพฝีพระหัตถ์จำนวนถึง 47 ภาพ สามารถจำแนกได้ใน 3 ประเภท ได้แก่ ภาพเหมือนจริง (realistic) เอ็กซ์เพรสชั่นนิสม์ (expressionism) และศิลปะแบบนามธรรม (abstractionism) ด้านประติมากรรม ผลงานประติมากรรมลอยตัว (round relief) ได้แก่ รูปปั้นดินน้ำมันเป็นรูปผู้หญิงเปลือยนั่งคุกเข่า และพระรูปปั้นสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ นอกจากนี้ยังสนพระราชหฤทัยในการสร้างพระพุทธรูปเป็นอย่างยิ่ง ด้านการถ่ายภาพ ทรงฝึกฝนการถ่ายภาพด้วยพระองค์เองจนเป็นนักถ่ายรูปผู้มีพระปรีชาสามารถยิ่ง และคิดค้นหาเทคนิคใหม่ๆ อยู่เสมอ ด้านหัตถศิลป์ ทรงสนใจในงานช่าง ได้ทรงประดิษฐ์ของเล่นด้วยพระองค์เอง เช่น เครื่องร่อน และเรือรบจำลอง เป็นต้น รวมทั้งโปรดที่จะต่อเรือใบฝีพระหัตถ์ ด้านดุริยางคศิลป์ ทรงเครื่องดนตรีหลายชนิด ได้ทรงดนตรีกับนักดนตรีที่มีชื่อเสียงระดับโลก นอกจากนี้ยังทรงพระราชนิพนธ์เพลงไว้ถึง 48 เพลง ด้านวรรณศิลป์และวาทศิลป์ มีผลงานพระราชนิพนธ์ที่แสดงทั้งความสนใจในเรื่องต่างๆ และพระปรีชาสามารถในการถ่ายทอดออกมาเป็นตัวอักษร ไม่เพียงได้รับการถวายพระเกียรติในด้านศิลปะเท่านั้น ในหลวงรัชกาลที่ 9 ยังได้รับการยกย่องในทุกสาขาวิชา ครั้นสวรรคตเมื่อวันที่ 13 ตุลาคม 2559 มติคณะรัฐมนตรีชุด พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา ได้เชิดชูสดุดีพระเกียรติคุณพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ให้ทรงเป็นพระบิดาแห่งศาสตร์ต่างๆ 9 แขนง อันได้แก่ พระบิดาแห่งการจัดการทรัพยากรน้ำ, พระบิดาแห่งเทคโนโลยีของไทย, พระบิดาแห่งฝนหลวง, พระบิดาแห่งนวัตกรรมไทย, พระบิดาแห่งการประดิษฐ์ไทย, พระบิดาแห่งการอนุรักษ์มรดกไทย, พระบิดาแห่งการวิจัยไทย, พระบิดาแห่งมาตรฐานการช่างไทย, พระบิดาแห่งการวิจัยและพัฒนาข้าวไทย กลับมาที่การถวายพระราชสมัญญา “อัครศิลปิน” ในปี 2529 นั้น ไม่ใช่เรื่องบังเอิญดังที่ธนาวิ โชติประดิษฐ ได้ชี้ให้เห็นว่า “การสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปีเมื่อปี 2525 ทำให้วงการศิลปะเกิดจิตรกรรมประเภท (genre) ใหม่ขึ้น นั่นคือจิตรกรรมแนวเฉลิมพระเกียรติ นับจากนั้นเป็นต้นมาศิลปินไทยจำนวนไม่น้อยต่างพากัน ‘แข่งกันจงรักภักดี’” (บทที่ 2 “จิตรกรรมเฉลิมพระเกียรติ : กฤษฎาภินิหารอันบดบังมิได้”) ศิลปะแนวเฉลิมพระเกียรติมิได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่ได้รับการปูพื้นฐานอย่างตั้งมั่นในทศวรรษ 2520 ด้วยการส่งเสริมจากภาครัฐผ่านการครองอำนาจอย่างยาวนานของ พล.อ. เปรม ติณสูลานนท์ (2523-2531) และจากภาคเอกชน เช่น ธนาคารกสิกรไทยผ่านรางวัล “พู่กันทอง” พระบารมีของในหลวงรัชกาลที่ 9 ยิ่งสูงเด่นเมื่อเกิดเหตุการณ์นองเลือดพฤษภาคม 2535 ซึ่งพระองค์ได้แสดงบทบาทนำในการ “ยุติการนองเลือด” ทำให้พระบารมีแผ่ไพศาล พร้อมๆ กับการเติบโตของชนชั้นกลางไทยในทศวรรษ 2530 ก็ได้สร้างอุตสาหกรรมเฉลิมพระเกียรติที่มีพลังมากกว่าครั้งไหนๆ จุดสูงสุดคืองานพระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปีเมื่อปี 2549 ที่ในหลวงรัชกาลที่ 9 พร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จออกมหาสมาคม ณ สีหบัญชร ระเบียงหน้า พระที่นั่งอนันตสมาคม ท่ามกลางพสกนิกรนับแสนคนเฝ้าฯ รับเสด็จและอีกหลายล้านคนที่รับชมผ่านทางโทรทัศน์ แต่ในปี 2549 นั้นเองก็เกิดรัฐประหาร 19 กันยายนโดยที่คณะรัฐประหารและแนวร่วมได้ชูเรื่องพระราชอำนาจมาล้มรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง นี่เป็นจุดเริ่มต้นความขัดแย้งในการเมืองไทยมาจนถึงปัจจุบัน เพราะรัฐประหาร 2549 แตกต่างจากรัฐประหารทุกครั้งก่อนหน้านั้นด้วยเหตุที่เป็นการรัฐประหารท่ามกลางการเมืองมวลชนที่แบ่งออกเป็นสองฝ่ายอย่างชัดเจน ความขัดแย้งครั้งนี้ไม่จำกัดพื้นที่แต่เพียงการเมืองของชนชั้นนำในรัฐสภาเท่านั้น แต่ยังขยายออกมาถึงการเมืองบนท้องถนนและลามไปสู่ทุกวงการไม่เว้นแม้แต่ในแวดวงศิลปะ ที่ซึ่งความขัดแย้งค่อยๆ ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน แม้ว่า “ศิลปะเฉลิมพระเกียรติ” จะเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมกระแสหลักในสังคมไทย ทั้งยังแสดงออกได้อย่างเต็มที่จนล้นเกิน แต่การตั้งคำถามไปจนถึงการท้าทายความคิดเดิมก็เป็นไปอย่างแหลมคมยิ่งนักแม้ไม่อาจพูดได้อย่างตรงไปตรงมาก็ตาม จวบจันทร์แจ่มฟ้านภาผ่อง: ศิลปะและศิลปินแห่งรัชสมัยรัชกาลที่ 9 ผลงานของธนาวิ โชติประดิษฐ อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เขียนขึ้นระหว่างปี 2553-2562 ธนาวิไม่เพียงเป็นผู้สังเกตการณ์และนักวิจารณ์ผลงานทางศิลปะเฉกเช่นนักวิชาการทั่วไปเท่านั้น เธอยังไม่เคยปิดบังจุดยืนทางการเมือง นั่นคือการไม่เห็นด้วยกับการรัฐประหารและการแทรกแซงการเมืองของอำนาจนอกระบบอีกด้วย และเธอก็ได้แสดงออกผ่านผลงานเชิงวิพากษ์ ที่ยึดมั่นในจารีตทางวิชาการที่มีเอกสารหลักฐานประกอบอย่างหนักแน่นและการตีความที่มีกรอบคิดชัดเจน จวบจันทร์แจ่มฟ้านภาผ่อง เป็นหนังสือเล่มที่ 4 ในชุดกษัตริย์ศึกษาของสำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกัน เป็นการขยายพรมแดนการศึกษาบทบาทของสถาบันกษัตริย์ในสังคมไทยไปสู่ปริมณฑลทางศิลปะ ด้วยเหตุที่เราเชื่อว่าหากจะเข้าใจสังคมไทยอย่างรอบด้าน จำเป็นต้องศึกษาและทำความเข้าใจบทบาทของสถาบันกษัตริย์ในมิติต่างๆ ทั้งด้านการเมือง เศรษฐกิจ และวัฒนธรรม การตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้จึงเป็นอีกองค์ประกอบหนึ่งที่ช่วยเติมเต็มความเข้าใจสังคมไทย รวมทั้งการ “คลี่ปม” ความขัดแย้งรอบใหม่ที่เกิดตั้งแต่รัฐประหาร 19 กันยายน 2549