หนังสือ 'ผู้ไร้พื้นที่: ชีวิตประจำวันของราษฎรมณฑลพายัพ และการตอบโต้ในพื้นที่อาณานิคมสยาม (พ.ศ. 𝟐𝟒𝟏𝟔-𝟐𝟒𝟕𝟓)'

หนังสือ 'ผู้ไร้พื้นที่: ชีวิตประจำวันของราษฎรมณฑลพายัพ และการตอบโต้ในพื้นที่อาณานิคมสยาม (พ.ศ. 𝟐𝟒𝟏𝟔-𝟐𝟒𝟕𝟓)' ของภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์   ขนาดหนังสือ กว้าง 𝟏𝟒.𝟑 𝐱 สูง 𝟐𝟏 𝐜𝐦. สัน 𝟏𝟔 𝐦𝐦. เข้าเล่มปกอ่อนจำนวน 𝟐𝟕𝟐 หน้า _____________________________ จาก “ผู้ไร้เสียง” สู่ “ผู้ไร้พื้นที่” ในโลกวิชาการหลังอาณานิคม (postcolonial studies) หนึ่งในคำที่ถูกหยิบมาพูดซ้ำมากที่สุดคือคำว่า subaltern ซึ่ง รณชิต คูหา (Ranajit Guha) และกลุ่มการศึกษาผู้อยู่ในสถานะรอง (Subaltern Studies) ใช้เพื่ออธิบายผู้คนที่ถูกกดทับในสังคมอาณานิคมว่า พวกเขาคือผู้ที่ “ไร้เสียง” (the voiceless) ที่ไม่สามารถบันทึกความทรงจำของตนเองลงในประวัติศาสตร์กระแสหลักได้ ในหนังสือ “ผู้ไร้พื้นที่: ชีวิตประจำวันของราษฎรมณฑลพายัพ และการตอบโต้ในพื้นที่อาณานิคมสยาม (พ.ศ. 2416-2475)” โดย ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์ ได้ยกระดับความหมายไปอีกขั้น โดยแทนที่จะพูดถึง “ผู้ไร้เสียง” ภิญญพันธุ์เสนอให้มองว่า สิ่งที่ถูกพรากในมณฑลพายัพนั้นไม่ใช่เสียง แต่เป็น “พื้นที่” พื้นที่ในที่นี้ไม่ใช่แค่เรื่องของแผนที่หรือภูเขาแม่น้ำในเชิงภูมิศาสตร์ แต่หมายถึง “สนามของอำนาจและการต่อรอง” ตั้งแต่พื้นที่ชีวิตประจำวัน พื้นที่ของการเมือง ไปจนถึงพื้นที่เชิงวัฒนธรรมและความทรงจำ ผู้คนจำนวนมากถูกทำให้ “ไร้พื้นที่” โดยกลไกของรัฐและโครงสร้างทางอำนาจ ทั้งการจัดเก็บภาษี แรงงานบังคับ การผูกขาดทรัพยากร การนิยามอัตลักษณ์ และการจัดระเบียบความรู้ แนวคิดนี้สอดคล้องกับ อ็องรี เลอแฟฟวร์ (Henri Lefebvre) ที่ว่า “space is produced” หรือพื้นที่ไม่ได้มีอยู่ลอย ๆ แต่ถูก “ผลิต” ผ่านอำนาจรัฐ การวางโครงสร้างเมือง ถนน ค่ายทหาร โรงเรียน และสถาบันทางศาสนา กล่าวคือ ถนนที่รัฐสร้างไม่ได้เป็นเพียงทางสัญจร แต่เป็นเครือข่ายที่ทำให้รัฐควบคุมและตรวจสอบ รวมทั้งทำให้ชายขอบเชื่อมกับศูนย์กลางได้ง่ายขึ้น หรือ โรงเรียนที่รัฐสร้างก็เป็นกลไกสร้าง “พลเมืองแบบใหม่” ที่พูดภาษาเดียวกัน ใช้หลักสูตรเดียวกัน และซึมซับอุดมการณ์แบบศูนย์กลางเพื่อทำให้พื้นที่ชายขอบค่อย ๆ กลายเป็น “ส่วนหนึ่งของสยาม” ซึ่งในมณฑลพายัพ พื้นที่ที่ชาวบ้านเคยใช้ทำไร่ ทำสวน หรือจัดพิธีกรรม ถูกทำให้เป็น “พื้นที่ของรัฐ” ผ่านโครงการก่อสร้าง การเก็บส่วย และระบบกฎหมายใหม่ๆ การกดขี่ในที่นี่จึงเป็นการกำหนดให้คนไม่มีที่ยืนในสังคม และนี่คือความหมายของ “ผู้ไร้พื้นที่” ในหนังสือเล่มนี้ คำว่า ผู้ไร้เสียง มักทำให้เราคิดถึงความเงียบ ผู้ที่ไม่ได้ถูกได้ยิน แต่ถ้าใช้กรอบ “ผู้ไร้พื้นที่” เราจะเห็นมากกว่าแค่ความเงียบ เราจะเห็นการถูกกำจัดออกไปจากพื้นที่ทางการเมือง การถูกผลักออกจากการเป็นเจ้าของทรัพยากร และถูกทำให้ไม่สามารถสร้างพื้นที่ของตัวเองได้ เช่น ชาวบ้านในมณฑลพายัพช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19–ต้นศตวรรษที่ 20 ที่แม้จะยังคงทำพิธีกรรมหรือใช้ภาษาท้องถิ่น มักถูกนิยามว่าเป็น “ประชาชนชายขอบ” ของรัฐสยามใหม่ซึ่งกำลังขยายอำนาจจากกรุงเทพฯ ______________________________ ล้านนา: อาณานิคมภายใน เมื่อเราพูดถึง “อาณานิคม” ภาพแรกมักจะเป็นการเข้ามาของจักรวรรดิตะวันตก อังกฤษ ฝรั่งเศส หรือดัตช์ ที่ยึดครองแผ่นดินปลูกธงชาติใหม่และกดทับผู้คนในเอเชีย แอฟริกา หรืออเมริกาใต้ ในหนังสือ “ผู้ไร้พื้นที่” ชวนเรามองใกล้ตัวกว่านั้น  มณฑลพายัพในสมัยรัชกาลที่ 5–7 ถูกจัดการในลักษณะที่ไม่ต่างจาก “อาณานิคม” (ภายใน) ของสยาม ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 สยามเผชิญแรงกดดันจากอาณานิคมตะวันตก สยามจึงพยายามเร่งปรับโครงสร้างการปกครอง รวมศูนย์อำนาจ และทำให้หัวเมืองต่างๆ “กลายเป็นสยาม” อย่างเป็นระบบ ในกระบวนการนี้ ล้านนาไม่ได้ถูกมองว่าเป็นศูนย์กลางร่วม แต่กลับถูกทำให้เป็นชายขอบ หรือเป็นดินแดนที่ต้องจัดระเบียบ ทั้งด้านการเก็บภาษี การเกณฑ์แรงงาน การวางถนน การสร้างโรงเรียนและวัด ไปจนถึงการควบคุมความรู้และภาษา ซึ่งสิ่งเหล่านี้ไม่ต่างจากการที่เจ้าอาณานิคมตะวันตกเข้ามากำหนดชะตาชีวิตของอาณานิคมในเอเชียหรือแอฟริกา สิ่งที่หนังสือเล่มนี้เปิดให้เห็นคือ แม้จะไม่ถูกปกครองโดยอังกฤษหรือฝรั่งเศส แต่ล้านนาก็ถูกทำให้เป็น “ดินแดนอาณานิคมภายใน” ภายใต้กรุงเทพฯ -ราษฎรต้องรับภาระภาษีที่สูงกว่าผลิตผลของตนเอง -ถูกเกณฑ์แรงงานสาธารณะ ทั้งสร้างถนน คลอง เขื่อน และสิ่งก่อสร้างเพื่อรัฐ -ถูกจำกัดการเข้าถึงทรัพยากรที่เคยถือว่าเป็นของชุมชน เช่น ป่าไม้ น้ำ หรือที่ดิน -ถูกควบคุมทางวัฒนธรรมและความรู้ผ่านโรงเรียน ระบบราชการ และการนิยามประวัติศาสตร์ นี่คือโครงสร้างแบบเดียวกับที่เราเคยชี้นิ้วประณาม “อาณานิคมตะวันตก” แต่เกิดขึ้นจากส่วนกลางของรัฐเอง กล่าวคือ ถ้าอังกฤษสร้างอินเดียเป็นอาณานิคมเพื่อรีดภาษีและทรัพยากร กรุงเทพฯ ก็อาจสร้างล้านนาเป็น “พื้นที่รอง” ในลักษณะเดียวกัน  สิ่งที่น่าสนใจคือ แม้ถูกจัดการเช่นนั้น แต่ชาวบ้านในพายัพก็ไม่ได้นิ่งเฉย ภิญญาพันธ์ชี้ให้เห็นร่องรอยของการต่อรองและการต่อต้าน ตั้งแต่กบฏเงี้ยว พ.ศ. 2445, ขบวนการ “คณะลาวเชียงใหม่” ไปจนถึงการเคลื่อนไหวเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน เช่น การหลบเลี่ยงภาษี หรือการคงไว้ซึ่งพิธีกรรมท้องถิ่น หนังสือเล่มนี้บอกเราว่า ความไม่เท่าเทียมในสังคมไทยไม่ได้เกิดจากแรงกดดันภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่ถูกสถาปนาขึ้นภายในเอง ศูนย์กลางกับชายขอบไม่ใช่แค่เรื่องภูมิศาสตร์ แต่คือโครงสร้างของอำนาจที่ยังคงสะท้อนมาจนถึงปัจจุบัน