เตภูมิกถา โดย พระญาลิไทย เสริมภาคผนวก สมุดภาพ​ไตรภูมิ​สมัยกรุงธนบุรี (มีภาพสีประกอบ)​ ราคาปก 350 บาท (ปกแข็ง)​

คุณ​ลักษณะของหนังสือ “เตภูมิกถา” หรือ “ไตรภูมิพระร่วง” ที่เรียกกันในช่วงหลังมานี้ มี ๒ อย่างที่สำคัญ นั่นคือ หนึ่ง เป็นหนังสือที่ว่าด้วยคำสอนทางพุทธศาสนา ที่ถือและเชื่อกันว่าคนไทย (อย่างน้อยก็คือคนในภูมิภาคที่ปัจจุบันเป็นประเทศไทย) ได้ใช้ศึกษาเรียนรู้ และสอนสั่งกันมายาวนานนับแต่สมัยสุโขทัย โดยเฉพาะความเชื่อในเรื่องที่ว่า “ทำบาปจะตกนรก ทำบุญจะได้ขึ้นสวรรค์ อันเป็นการสอนพระพุทธศาสนาทางอ้อมให้คนละเว้นการทำความชั่ว หมั่นพากเพียรทำความดี และทำจิตใจให้บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว” และอีกหนึ่งคือ นอกจากศิลาจารึกแล้ว “เตภูมิกถา” ก็นับเป็น วรรณคดีไทยเรื่องแรก ซึ่งปรากฏหลักฐานมาจนถึงปัจจุบันนี้ ทั้งนี้เพราะ เชื่อกันว่า พระมหาธรรมราชาที่ ๑ (พระยาลิไท) กษัตริย์แห่งกรุงสุโขทัย ทรงนิพนธ์ขึ้นนับแต่พระองค์ได้ครองเมืองศรีสัชนาลัยได้ ๖ ปี คือในปีระกา พ.ศ. ๑๘๘๘ แม้ แม้เนื้อหาจะเป็นเรื่องเกี่ยวกับการสอนศาสนา แต่เตภูมิกถา หรือไตรภูมิพระร่วงก็มีความงดงามในด้านสำนวนโวหาร มีบทพรรณนาถึงเรื่องเมืองสวรรค์ ทำให้ผู้อ่านนึกเห็นเป็นมโนภาพ เกิดความรื่นรมย์เพลิดเพลินไปตามอำนาจนึกเห็น อันเป็นหนึ่งในคุณสมบัติ ของความเป็นวรรณคดีอย่างแน่ชัด มาจนถึงวันนี้ ยังไม่มีความแน่ชัดว่าต้นฉบับดั้งเดิมของหนังสือ “เตภูมิกถา” จะเป็นอย่างไร ทั้งนี้เพราะไม่มีหลักฐานปรากฏ หากแต่ฉบับที่เรา ๆ ได้ใช้อ่านและศึกษากันอยู่ในปัจจุบันนี้ทั้งหมด ปรากฏมา ๑๐ ผูก จากฉบับที่คัดลอกมาจากหนังสือใบลานจำนวน ซึ่งพระมหาช่วย วัดปากน้ำ ชื่อวัดกลาง ได้จารไว้เป็นอักษรขอม เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๑ ซึ่งตรงกับสมัยกรุงธนบุรี และในเวลาต่อมา หอพระสมุดวชิรญาณได้นำต้นฉบับดังกล่าว มาจากเมืองเพชรบุรี แล้วได้นำมาถอดตัวอักษรขอมให้เป็นตัวอักษร ไทย แล้วนำมาจัดพิมพ์เผยแพร่ออกมาครั้งแรกเมื่อ ร.ศ. ๑๓๑ (พ.ศ. ๒๕๕๕) พร้อมกับได้ตั้งชื่อหนังสือเล่มนี้ว่า “ไตรภูมิพระร่วง” กล่าวกันว่า การเปลี่ยนชื่อหนังสือจาก เตภูมิกถา หรือ ไตรภูมิกถา ในครั้งนั้น “สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุ ภาพทรงพระดำริเห็นว่า เป็นวรรณคดีเก่าที่มีคุณค่าและควรจัดพิมพ์ เป็นเล่มเพื่อเผยแพร่ และเพื่อเป็นการรักษาเรื่องไว้มิให้สูญ บานแพนก ของหนังสือนี้เรียกชื่อหนังสือว่า ไตรภูมิกถา มากกว่าสิบครั้ง แต่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีพระดำริว่า ประชาชนทั่วไปในบ้าน เมืองและขอบขัณฑสีมา นิยมขนานพระนามพระเจ้ากรุงสุโขทัยทุก พระองค์ว่า สมเด็จพระร่วงเจ้า นั้นประการหนึ่ง และเพื่อให้หนังสือนี้ มีชื่อคู่กันกับหนังสือ สุภาษิตพระร่วง ซึ่งรู้จักกันแพร่หลายในขณะนั้น แล้วอีกประการหนึ่ง เพราะฉะนั้นในการพิมพ์หนังสือนี้เป็นครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๕๕๕ จึงทรงใช้ชื่อหนังสือว่า ไตรภูมิพระร่วง” ความจริงแล้ว เชื่อกันว่า การเปลี่ยนชื่อจาก เตภูมิกถา หรือ ไตรภูมิกถา มาเป็นไตรภูมิพระร่วงนี้ยังมีข้อดีหรือสะดวกอีกข้อหนึ่งนั่นคือ เมื่อกล่าวชื่อว่า “ไตรภูมิพระร่วง” แล้ว ก็จะทำให้รับรู้ในทันใด ว่าเป็นคนละเล่มกับหนังสือ “ไตรภูมิ” หรือ “ไตรภูมิกถา” ที่คนสมัยนั้น รู้จักกันอย่างกว้างขวางในเวลานั้น ทั้งนี้หนังสือ “ไตรภูมิโลกวินิจฉัย” เป็นหนังสือวรรณคดีร้อยแก้วที่แต่งขึ้นโดย พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) พ.ศ. ๒๓๒๖ ในปลายรัชกาลที่ 9 และเวลานั้นก็เรียกหนังสือเล่มนี้ว่า ไตรภูมิ หรือไตรภูมิกถา เหมือนกัน ปัจจุบันเรียก ไตรภูมิโลกวินิจฉัย ศาสตราจารย์วิสุทธิ์ บุษยกุล ราชบัณฑิตผู้ล่วงลับ ได้แสดงความเห็นเกี่ยวกับชื่อของหนังสือเล่มนี้เอาไว้อย่างน่าสนใจว่า ไตรภูมิกถานี้ รูปคำเป็นสันสกฤตที่เขียนอย่างไทย และบางคนถนัดจะเรียกตามรูปบาลี ฉะนั้นหนังสือนี้จึงมีคนเรียกชื่ออยู่สามชื่อคือ เรียกว่า ไตรภูมิกถา ชื่อหนึ่ง เตภูมิกถา ชื่อหนึ่ง และ ไตรภูมิพระร่วงอีกชื่อหนึ่ง แต่เมื่อ ตรวจดูในหนังสือแล้ว ไม่มีคำ เตภูมิกถา ใช้ในตอนหนึ่งตอนใดเลย แม้แต่ในคาถานมัสการภาษาบาลีก็มีเพียงว่า “เตภูมิ สงเขป ปวกขาม กล อิธ” ( ข้าพเจ้าจักกล่าว ซึ่งเรื่องราวอันเป็นบทสังเขปว่าด้วยภูมิ ทั้งสาม ไว้ในที่นี้ ) ไม่มีข้อความบ่งชี้ว่าต้องการเรียกชื่อหนังสือว่า เตภูมิกถา เลย จึงน่าจะลงความเห็นว่า ไตรภูมิกถา นี้เป็นชื่อหนังสือ ตามพระราชประสงค์ขององค์ผู้ทรงนิพนธ์ ข้อมูลจากบทความของศาสตราจารย์วิสุทธิ์ บุษยกุล บอกเอาไว้ ว่า หลังจากที่ได้จัดพิมพ์หนังสือเล่มนี้ครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๕๔๕ แล้วได้ มีการจัดพิมพ์ซ้ำอีก ๘ ครั้ง ต่อมา กรมศิลปากรก็ได้ทำการตรวจชำระ หนังสือนี้ขึ้นใหม่จากต้นฉบับใบลานอักษรขอมสามฉบับด้วยกัน กล่าว คือ ฉบับแรกเป็นฉบับที่กล่าวไปแล้วนั้น ฉบับที่สองเป็นฉบับที่ หอสมุดแห่งชาติได้มาภายหลังอีกฉบับหนึ่ง สองฉบับนี้แต่ละฉบับมีสิบ ผูก ผูกหนึ่งมี ๒๔ ใบลาน จารทั้งสองหน้า รวมมีเนื้อหาเกือบ ๔๘๐ หน้าใบลานต่อฉบับ และฉบับที่สามเป็นต้นฉบับตัวเขียน ซึ่งได้มาภาย หลังเช่นกัน แต่มีเพียงตอนต้นผูกเดียว (๒๔ ลาน) หนังสือที่ตรวจชำระ